In politieke discussies worden links en rechts vaak gebruikt alsof ze niet alleen vertellen wat iemand vindt, maar ook hoe iemand met macht omgaat.
Daar ontstaat een probleem.
Want een politieke ideologie en een machtsstructuur zijn twee verschillende zaken.
Bij iedere politieke beweging kunnen we ten minste twee vragen stellen:
Wat vindt men bijvoorbeeld van economie, eigendom, samenleving, vrijheid, gelijkheid, nationaliteit en verandering?
Is er sprake van democratie, autoritair bestuur of totalitaire macht?
Die twee vragen hoeven geen vast verband met elkaar te hebben.
Een democratisch systeem kan bijvoorbeeld een socialistische, liberale of rechtse inhoud hebben.
Maar een autoritair of totalitair systeem kan eveneens verschillende ideologische inhoud hebben.
Daarom is het verstandiger om ze uit elkaar te halen.
Hitler en Stalin hadden ideologisch gezien grote verschillen.
Hitlers regime had een nazistische ideologische inhoud. Stalin regeerde vanuit een communistische ideologische inhoud.
Maar wanneer we kijken naar de manier waarop de macht werd georganiseerd, zien we belangrijke overeenkomsten:
- concentratie van macht;
- één dominante partij;
- uitschakeling van politieke oppositie;
- censuur;
- propaganda;
- politieke politie;
- vervolging van als vijandig beschouwde groepen;
- vergaande controle over de samenleving;
- politieke terreur.
Daarom kunnen we ze beschrijven als:
en:
De inhoud verschilt, maar de machtsstructuur vertoont belangrijke overeenkomsten.
Als de machtsstructuur niet automatisch bepaalt welke ideologische inhoud eraan gekoppeld wordt, dan had een totalitair systeem met een andere ideologische inhoud dus ook links of rechts genoemd kunnen worden, afhankelijk van die inhoud en van de gekozen definitie van links en rechts.
Het bestaan van een totalitair systeem bewijst op zichzelf dus niet:
maar ook niet:
De ideologie is de invulling van het systeem.
Dat betekent ook dat je Hitler niet nodig hebt om te definiëren wat "rechts" is.
Dit is een belangrijk onderscheid.
De classificatie "Hitler was rechts" is een historische classificatie die door historici is gemaakt. Het is geen natuurwet en het volgt ook niet automatisch uit het feit dat Hitler een totalitair regime leidde.
Je kunt dus niet redeneren:
De tweede stap is een classificatie en de derde stap is een generalisatie.
En precies daar ontstaat de politieke discussie.
Wanneer iemand zegt:
wordt een historische classificatie gebruikt om een veel grotere hedendaagse politieke categorie te karakteriseren.
Dat is iets anders dan vaststellen dat Hitler een totalitair regime leidde.
Als we Hitler gebruiken om rechts te typeren, zouden we Stalin kunnen gebruiken om links te typeren.
Dan zouden we krijgen:
en:
Dat kan natuurlijk niet allebei een geldige algemene conclusie zijn.
De consistente conclusie is:
Daarmee hoeven we Hitler niet "links" te noemen om het argument tegen de uitspraak "rechts = Hitler" te maken.
We hoeven Stalin ook niet "rechts" te noemen om hetzelfde argument aan de andere kant te maken.
We hoeven de labels alleen niet te verwarren met de machtsstructuur.
Labels zijn niet volledig betekenisloos. Ze kunnen nuttig zijn om politieke ideeën te beschrijven.
Maar ze worden misleidend wanneer ze als morele etiketten worden gebruikt:
of:
Dan wordt een historische vergelijking een retorisch wapen.
Een betere analyse begint daarom niet met:
maar met:
En daarna:
Dan kunnen we Hitler en Stalin tegelijk vergelijkbaar én verschillend noemen.
Vergelijkbaar in de totalitaire machtsstructuur.
Verschillend in de ideologische inhoud.
En precies daardoor kunnen we de historische regimes analyseren zonder hedendaagse politieke groepen automatisch met Hitler of Stalin gelijk te stellen.
De kern van deze benadering is daarom niet:
Dat zou slechts het ene label vervangen door het andere.
De sterkere stelling is:
En daarmee wordt ook duidelijk waarom:
geen logische conclusie is.
Een politieke positie en een historische totalitaire ideologie zijn niet hetzelfde.
Hetzelfde principe moet uiteraard ook gelden voor:
Wie die twee gelijkstellingen verwerpt, past hetzelfde criterium aan beide kanten toe.